Zatrucia grzybami


Zatrucia pokarmowe obejmują szereg charakterystycznych schorzeń przewodu pokarmowego wywołanych przez spożycie zakażonych lub zawierających toksyny bakteryjne środków żywnościowych. Typowych chorób zakaźnych przewodu pokarmowego, takich jak dury, czerwonka i innych, nie zalicza się do zatruć pokarmowych. Pewne objawy chorobowe, np. podwyższona temperatura, wymioty i biegunki są wspólne dla zatruć i chorób zakaźnych, natomiast inne są zdecydowanie różne (przede wszystkim sposób szerzenia się i okres trwania choroby). Zatrucia pokarmowe najczęściej związane są ściśle z zakażonym i spożytym środkiem spożywczym i kończą się po kilku dniach od spożycia artykułu żywnościowego, natomiast choroby zakaźne przewodu pokarmowego trwają znacznie dłużej.

Inną grupą schorzeń przewodu pokarmowego, wywołanych spożyciem potrawy lub środka spożywczego zanieczyszczonego szkodliwymi dla zdrowia ludzkiego substancjami trującymi, są otrucia pokarmowe.

Ze względu na przyczynę chorób grzyby trujące należy zaliczyć do czynników etiologicznych powodujących otrucia pokarmowe. Jednak ze względu na powszechnie przyjętą terminologię, jak również trudne rozgraniczenie schorzeń spowodowanych spożyciem grzybów zawierających substancje toksyczne, czyli otruć, od schorzeń spowodowanych spożyciem grzybów zawierających bakterie chorobotwórcze, czyli zatruć, w dalszym ciągu będziemy używać pojęcia "zatrucia pokarmowe grzybami".

Zatrucia grzybami są poważnym problemem epidemiologicznym, mimo że nie rozszerzają się w sposób ściśle epidemiologiczny, jak to bywa z durem czy czerwonką. Grzyby nie są przyczyną masowych zatruć (np. typu gronkowcowego), lecz należą raczej do grupy zatruć typowo rodzinnych, gdyż na jedno ognisko przypada zwykle od jednej do kilku osób. Zatrucia grzybami stanowią niewielki procent ogólnej liczby zatruć pokarmowych, lecz wysoki wskaźnik zapadalności i zgonów świadczą o niebezpieczeństwie, jakie przedstawiają grzyby trujące.

Istnieją różne metody klasyfikacji zatruć grzybami, lecz wszystkie za podstawę przyjmują ośrodek działania substancji toksycznych w organizmie ludzkim oraz okres utajenia, czyli czas, który upływa od spożycia grzybów do wystąpienia pierwszych objawów chorobowych (tab. 1 i 2). Zatrucia z krótkim okresem utajenia (od 15 minut do 2 godzin) są na ogół mniej niebezpieczne dla życia od zatruć z długim okresem (powyżej 5 godzin lub nawet kilka dni), w których śmiertelność jest bardzo wysoka.

Wyróżnia się trzy zasadnicze typy zatruć pokarmowych grzybami: cytotropowe, neurotropowe i gastryczne.

Zatrucia cytotropowe. Zatrucia cytotropowe charakteryzują się przede wszystkim uszkodzeniem komórek narządów wewnętrznych: wątroby, śledziony, nerek, serca itp. Objawy chorobowe występują po długim okresie utajenia, wynoszącym po spożyciu muchomora sromotnikowego, wiosennego i jadowitego od 8 do 14 godzin (wyjątkowo do 40 godzin), piestrzenicy kasztanowatej od 5 do 8 godzin; natomiast w przypadku spożycia zasłonaka rudego od 3 do 14 dni. Zatrucia cytotropowe bardzo często kończą się śmiercią; zanim bowiem wystąpią pierwsze objawy zatrucia, dochodzi do znacznego uszkodzenia narządów wewnętrznych, a nawet, jak w przypadku spożycia muchomora sromotnikowego, do hemolizy krwi.

Zatrucia neurotropowe. Zatrucia neurotropowe cechuje ujemny wpływ na system nerwowy człowieka. Pierwsze objawy chorobowe występują po krótkim okresie utajenia, wynoszącym od 15 minut do 2 godzin. Ze względu na różne objawy kliniczne (tab. 2), zatrucia neurotropowe dzieli się na dwie grupy.

Pierwsza grupa charakteryzuje się zwolnieniem akcji serca, spadkiem tętna, zaburzeniem oddychania, uczuciem gorąca i silnym ślinotokiem. Objawy te wywołuje muskaryna, zawarta głównie w strzępniakach i niektórych lejkówkach, już po 15-30 minutach od spożycia grzybów. Oddzielną pozycję w zatruciach grzybami stanowi krowiak podwinięty, który spożyty w stanie surowym lub ugotowany i spożyty z wywarem w postaci np. zupy, powoduje bardzo liczne przypadki zatruć pokarmowych, zaliczanych do grupy muskarynowej typu neurotropowego. Krowiak podwinięty zawiera muskarynę, acetylocholinę (Lasota 1970) oraz inne substancje dotychczas niezidentyfikowane powodujące objawy kliniczne typowe dla schorzeń alergicznych (Michael, Hennig, Kreisel 1978).

Druga grupa zatruć charakteryzuje się silnym podnieceniem nerwowym, aż do napadów szału i halucynacji oraz przyspieszeniem akcji serca. Objawy te powoduje substancja o działaniu psychotropowym zbliżona budową chemiczną do atropiny, zwana mikoatropiną (obecnie zidentyfikowana jako kwas ibotenowy, muscymol i muskozon) zawarta w muchomorze plamistym i czerwonym. Okres utajenia objawów chorobowych wynosi około 2 godziny. Podobne objawy występują po spożyciu potrawy z czernidłaków, jeśli następnie wypije się choćby niewielką ilość alkoholu. Czernidłak pospolity zawiera substancję, zwaną kopriną, składem chemicznym i działaniem na organizm ludzki zbliżoną do antabusu, znanego środka przeciwalkoholowego. Dlatego też po spożyciu czernidłaków należy wstrzymać się od picia alkoholu przez 3 dni.

Zatrucia gastryczne. Zatrucia gastryczne charakteryzują się objawami ostrych nieżytów żołądkowo-jelitowych, jak bóle brzucha, wymioty, biegunka, czasami podwyższona temperatura. Następuje znaczne odwodnienie organizmu i zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej płynów ustrojowych. Objawy te występują od 2 do 5 godzin po spożyciu niektórych (uznanych za trujące) gołąbków i mleczajów, wieruszki zatokowatej, gąski tygrysowatej, borowika grubotrzonowego, tęgoskóra i innych gatunków spożytych szczególnie w stanie surowym. Substancjami toksycznymi są związki terpenowe i inne jeszcze nieznane związki organiczne.

Do tego typu zatruć grzybami zaliczane są również zatrucia nieswoiste spowodowane spożyciem potrawy grzybowej zakażonej drobnoustrojami chorobotwórczymi.


Tab. 1. OŚRODEK DZIAŁANIA TOKSYN W ZATRUCIACH GRZYBAMI
Gatunek grzybaSystem
nerwowy
Przewód
pokarmowy
Organy
wewnętrzne
(np. nerki)
Okres
utajenia
Borowik grubotrzonowy

krótki
Borowik szatański

krótki
Czernidłak pospolity

krótki
Gąska tygrysowata

krótki
Gołąbki (trujące)

krótki
Krowiak podwinięty
krótki
Lejkówki (trujące)
krótki
Mleczaje (trujące)

krótki
Muchomor czerwony
krótki
Muchomor jadowity
długi
Muchomor plamisty
krótki
Muchomor sromotnikowydługi
Muchomor wiosenny
długi
Piestrzenica kasztanowata
długi
Strzępiaki (trujące)
krótki
Tęgoskór pospolity

krótki
Wieruszka zatokowata

krótki
Zasłonak rudydługi



Tab. 2. PODSTAWOWE OBJAWY W ZATRUCIACH POKARMOWYCH GRZYBAMI
Objawy chorobowe Borowik grubotrzonowy Borowik szatański Czernidłak pospolity Gąska tygrysowata Gołąbki (trujące) Krowiak podwinięty Lejkówki (trujące) Mleczaje (trujące) Muchomor czerwony Muchomor jadowity Muchomor plamisty Muchomor sromotnikowy Muchomor wiosenny Piestrzenica kasztanowata Strzępiaki (trujące) Tęgoskór pospolity Wieruszka zatokowata Zasłonak rudy
ból głowy












zawroty głowy













zaburzenia równowagi















nudności - wymioty


ból brzucha




biegunka

zaparcie
















skąpomocz













zaburzenia wzroku












zwężenie źrenic - łzawienie















rozszerzenie źrenic














uczucie gorąca - pocenie się














podwyższona temperatura












zaburzenia oddychania














ślinotok















szum w uszach














drgawki (dreszcze)















skurcze mięśni kończyn









silne pragnienie















zwolnienie tętna








przyspieszenie tętna














silne nerwowe podniecenie - halucynacje















osłabienie i bezwład












utrata przytomności











śpiączka









ogólna depresja













Objawy chorobowe Borowik grubotrzonowy Borowik szatański Czernidłak pospolity Gąska tygrysowata Gołąbki (trujące) Krowiak podwinięty Lejkówki (trujące) Mleczaje (trujące) Muchomor czerwony Muchomor jadowity Muchomor plamisty Muchomor sromotnikowy Muchomor wiosenny Piestrzenica kasztanowata Strzępiaki (trujące) Tęgoskór pospolity Wieruszka zatokowata Zasłonak rudy



Liczne przypadki zatruć pokarmowych grzybami wskazują na konieczność wzmożenia działalności oświatowej oraz sprawnego opracowywania zgłoszonych zatruć przez służbę sanitarną. Duża śmiertelność występująca w zatruciach z długim okresem utajenia stwarza dodatkowe trudności w uratowaniu chorego. Dlatego pierwszą czynnością jest niezwłoczne przewiezienie chorego do szpitala, o ile istnieje taka możliwość, do ośrodka ostrych zatruć. W każdym zatruciu pokarmowym, a grzybami w szczególności, zabezpieczenie materiałów od chorych (wymioty, kał, mocz) oraz resztek pokarmowych jest sprawą zasadniczą ze względu na konieczność szybkiej identyfikacji grzyba, co w konsekwencji umożliwia właściwą diagnozę i leczenie.

Opracowanie materiałów od chorych oraz analizę diagnostyczną resztek pokarmowych niezbędną dla określenia przynależności gatunkowej spożytych grzybów przeprowadzają stacje sanitarno-epidemiologiczne.

Trzeba pamiętać, że chorzy z powodu zatrucia grzybami to prawie wyłącznie ofiary nieświadomości, a nawet lekkomyślności. Dlatego pierwszym przykazaniem profilaktyki zatruć pokarmowych grzybami jest dokładna znajomość gatunków jadalnych i podobnych do nich gatunków trujących. Grzybów nieznanych lub niepewnych nie wolno zbierać (Biskupek, 1966). Wszelkie poglądy propagowane przez niektóre wydawnictwa z zakresu kulinarnego na temat możliwości rozpoznawania gatunków trujących "za pomocą srebrnej łyżki lub cebuli" są z gruntu fałszywe, gdyż np. najbardziej niebezpieczny i śmiertelnie trujący muchomor sromotnikowy jest prawie bez smaku i zapachu i na "łyżkę" nie reaguje.

Mylne informacje zawarte w niektórych podręcznikach i atlasach o krowiaku podwiniętym (olszówce) jako o grzybie jadalnym lub warunkowo jadalnym są absolutnie niezgodne ze statystyką, która wykazuje, że właśnie ten gatunek grzyba powoduje najwięcej, bo aż 34% przypadków zatruć grzybami z tendencją zwyżkową.

Na grzybobranie organizowane przez zakłady pracy należy wybierać się z doświadczonym grzyboznawcą, a indywidualni amatorzy grzybów powinni korzystać z atlasów grzybów, poradnictwa i wystaw grzybowych.

Działalność profilaktyczną w zakresie zatruć grzybami prowadzić poprzez akcje szerokiego uświadomienia społeczeństwa, wykorzystując do tego celu środki masowego przekazu (prasa, radio, telewizja, internet (dopisek P.Ł.)), gdyż w ten sposób szybciej i skuteczniej można dotrzeć do każdego nieświadomego amatora grzybobrania.



Źródło:
"Przewodnik grzyboznawczy"
doc. dr hab. Maria Lisewska
mgr inż. Marian Szmid
recenzenci
dr n. farm. Maria Klawitter
doc. dr hab. Władysław Wojewoda
1989 rok