ANTYBIOTYKI

Substancje wytwarzane przez drobnoustroje (zwłaszcza grzyby), zabijające inne mikroorganizmy lub hamujące ich wzrost; są stosowane w medycynie, głównie jako leki chemioterapeutyczne, w leczeniu zakażeń powodowanych zwłaszcza przez bakterie oraz inne drobnoustroje (grzyby, pierwotniaki, rzadziej wirusy); pierwszy antybiotyk - penicylina, odkryty w 1929 roku przez Alexandra Fleminga.

BAKTERIE

Mikroskopijne organizmy jednokomórkowe, niekiedy tworzące zespoły komórek, wielkości od 1 do kilkudziesięciu µm, bardzo różnych kształtów, nie posiadają właściwego jądra, materiał genetyczny jest skupiony w nukleoidzie; rozmnażają się przez podział bezpośredni, mogą wytwarzać przetrwalniki; tlenowce i beztlenowce; mają ogromne znaczenie, umożliwiają krążenie materii w przyrodzie, biorą udział w procesach mineralizacji; są wykorzystywane w przemysłach spożywczym, fermentacyjnym, farmaceutycznym (antybiotyki); liczne chorobotwórcze dla człowieka, zwierząt i roślin.

BRUNATNICE

Brunatne glony, przeważnie morskie; długości od kilku mm do 100 m; masowo występują w morzach północnych; w Morzu Sargassowym gronorosty tworzą rozległe skupiska; użytkowane gospodarczo, w lecznictwie (np. otrzymywanie jodu), jako pożywienie (we wschodniej Azji).

CHLORELLA

Chlorella, rodzaj jednokomórkowych zielenic obejmujący około 40 gatunków; organizmy kuliste lub elipsoidalne, wielkości 1-15 (25) µm; żyją w wodach słodkich i morskich, na wilgotnej korze i drewnie, w glebie i piasku, niektóre - symbiotycznie w organizmach roślin (porostach) lub zwierząt (orzęskach, stułbiach, gąbkach); rozmnażanie przez autospory; produktami zapasowymi oprócz węglowodanów mogą być też białka lub tłuszcze; wydajny metabolizm i łatwość hodowania powodują, że chlorella jest jednym z najpowszechniej hodowanych glonów - dla celów naukowych lub testowych jako roślina modelowa i w masowych kulturach dla uzyskania wielu cennych substancji organicznych lub na paszę; badane są możliwości prowadzenia i wykorzystania kultur chlorelli w podróżach kosmicznych.

CHLOROPLASTY

Zielone organelle komórek roślinnych, zawierające cząsteczki chlorofilu na błonach tylakoidów i gran.

DROBNOUSTROJE

Mikroorganizmy, niższe organizmy roślinne i zwierzęce o mikroskopowych wymiarach; np. bakterie i zbliżone do nich organizmy, wirusy, niektóre glony, grzyby, pierwotniaki; mają olbrzymie znaczenie w przyrodzie.

DROŻDŻE

Saprofityczne grzyby jednokomórkowe z klasy workowców; żyją przeważnie na podłożach zawierających sacharydy; wywołują fermentację alkoholową; rozmnażają się przez pączkowanie, tworzą kolonie; zawierają dużo witamin, zwłaszcza z grupy B; na skalę techniczną otrzymywane przez hodowlę na melasie cukrowniczej; liczne odmiany i rasy stosuje się w przemyśle piwowarskim, winiarskim, gorzelniczym i piekarniczym.

DROŻDŻYCE

Choroby wywoływane przez grzyby, tzw. drożdżaki, które stają się chorobotwórcze z chwilą załamania się sił odpornościowych organizmu; kandydozy, histoplazmozy, blastomykozy.

EGZOPERYDIUM

Okrywa zewnętrzna, u wnętrzniaków (Gasteromycetes) - zewnętrzna część podwójnej osłony młodego owocnika, leżąca nad okrywą wewnętrzną. Może mieć postać brodawek, wyrostków, kolców albo mniej lub bardziej gładkiej błony otaczającej młody owocnik. Jest nietrwała i po dojrzeniu pęka, np. w postaci gwiaździstych promieni lub łuszczy się i odpada odsłaniając trwalszą okrywę wewnętrzną

ENDOPERYDIUM

Okrywa wewnętrzna, u wnętrzniaków (Gasteromycetes) - wewnętrzna część podwójnej osłony młodego owocnika, leżąca pod okrywą wewnętrzną i pozostająca po otwarciu się (lub odpadnięciu) tamtej. jest ona zwykle dość trwała i po dojrzeniu otwiera się na szczycie otworem (lub wieloma otworami) lub rozrywa się nieregularnie, uwalniając zawarte w jej wnętrzu zarodniki.

GLONOWCE

Mikroskopijne saprofityczne lub pasożytnicze grzyby wodne i lądowe; bardzo pospolite na całej kuli ziemskiej, ponad 1300 gatunków, np. pleśniak lub wywołujące zarazę ziemniaczaną; grzybnia wielojądrowa, nie podzielona na komórki, nie tworzy owocników; rozmnażają się bezpłciowo i płciowo; dawniej niewłaściwie zwane pleśniakami.

GLONY

Algi, samożywne jedno- lub wielokomórkowe rośliny zarodnikowe, przeważnie tworzące kolonie lub plechy; ponad 20 tys. gatunków; wody morskie i słodkie, miejsca wilgotne; ogromne bogactwo kształtów; rozróżnia się 20 klas glonów, m.in. sinice, sprzężnice, okrzemki, zielenice, brunatnice i krasnorosty; wielkość od mikroskopijnej do ponad 100 m długości; rozmnażają się płciowo i bezpłciowo, przeważnie przez pływki; często występuje przemiana pokoleń; tworzą plankton roślinny; stanowią surowiec w przemysłach: chemicznym, farmaceutycznym, spożywczym (np. agar, jod, aminokwasy, witaminy), a także nawóz naturalny i karmę zwierząt; nauka o glonach - fykologia (algologia).

GRONOROSTY

Sargassy, glony mórz ciepłych, z grupy brunatnic; głównie na półkuli południowej; największe skupisko (4 miliony km²) na Morzu Sargassowym; żyją w jego powierzchniowych wodach, rozmnażają się tylko przez fragmentację plech.

GRZYBIARKI

Grupa wyspecjalizowanych mrówek hodujących w swoich gniazdach grzyby jako pokarm; około 200 gatunków, głównie tropikalnych; najlepiej poznane amerykańskie Atta i Acromyrmex - zwane mrówkami parasolowymi - krążki wycięte z liści i kwiatów przenoszą wysoko nad sobą.

GRZYBNIA

Wegetatywne ciało grzybów utworzone ze splotu jedno- lub wielokomórkowych nitek, zwanych strzępkami; służy do rozmnażania wegetatywnego i płciowego; pobiera wodę i składniki odżywcze z podłoża.

GRZYBY

Fungi, cudzożywne organizmy plechowe, obecnie traktowane jako odrębne królestwo; nie mają w komórkach chloroplastów, dlatego nie są samożywne, pasożytują na organizmach żywych (głównie roślinach) lub żywią się ich szczątkami (saprofity); około 100 tys. gatunków (glonowce, workowce i podstawczaki); występują głównie na lądzie, rzadziej w środowisku wodnym; do rozwoju grzybów jest konieczne odpowiednie podłoże, temperatura i wilgotność; plecha nitkowata, zwarta, wielokomórkowa, rzadziej jednokomórkowa; substancją zapasową jest głównie glikogen lub tłuszcze; rozmnażanie bezpłciowe odbywa się przez zarodniki (u grzybów wodnych nagie pływki, u grzybów lądowych obłonione, np. konidia), płciowe przez kopulację gamet, gametangiów lub komórek nie zróżnicowanych na organy płciowe. Pewne gatunki grzybów współżyją z roślinami wyższymi (mikoryza) oraz glonami (tworząc porosty); niektóre grzyby (np. drożdże) wywołują alkoholową fermentację cukrów; znane są też gatunki wytwarzające antybiotyki (np. pędzlak penicylinę); gatunki (głównie podstawczaków) o owocnikach w kształcie kapelusza na trzonie są popularnie zwane kapeluszowymi, wśród nich są liczne grzyby jadalne i trujące. Rozróżnia się kilkadziesiąt gatunków i odmian grzybów jadalnych; w Polsce najbardziej popularne: borowik, pieczarka, rydz, maślak, gąska, koźlarz. Są one spożywane głównie z powodu wartości smakowych i zapachowych, w stanie świeżym i w przetworach (susz, marynaty, kiszonki, ekstrakty, mączka grzybowa); są także uprawiane, np. pieczarki, boczniak; obok celulozy i pektyn w błonach strzępek grzybni występuje związek o składzie zbliżonym do chityny, nie trawiony przez organizm człowieka; poza tym grzyby jadalne zawierają glikogen, białka, tłuszcze, substancje aromatyczne, enzymy, sole mineralne (zwłaszcza fosforowe i potasowe) oraz witaminy: B₁, B₂, PP, A, C, D; wartość energetyczna 100 g świeżych grzybów jadalnych 135 kJ (32 kcal), suszonych około 1010 kJ (240 kcal). Grzyby trujące zawierają związki groźne dla człowieka, np. falloidynę, amanitynę, kwas helwellowy; zatrucia grzybami należą do najcięższych, konieczna jest natychmiastowa pomoc lekarska; pierwsza pomoc: wywołanie wymiotów i środki przeczyszczające (w przypadku biegunki lewatywa), podanie węgla lekarskiego. Grzyby domowe, występujące na materiałach budowlanych pochodzenia roślinnego, należą do klasy podstawczaków (np. stroczek łzawy, gnilica mózgowata, porzyca inspektowa); rozwijają się na materiale wilgotnym, przy odpowiedniej temperaturze, w miejscach pozbawionych światła i nieprzewiewnych, tworząc puszyste naloty lub rozgałęzione sznury grzybni oraz plackowate, sfałdowane owocniki; powodując rozkład (zgniliznę) drewna wyrządzają duże szkody i pogarszają warunki zdrowotne pomieszczeń (wilgoć, przykry zapach); zwalczanie bardzo trudne, polega na stosowaniu specjalnych preparatów chemicznych, zapobieganie zaś na impregnacji drewna środkami grzybobójczymi i przestrzeganiu higieny pomieszczeń (np. wietrzenie). Badaniem grzybów zajmuje się mikologia.

GUTACJA

[łac.], bot. wydzielanie kropli wody przez rośliny lądowe; woda jest wydzielana przez specjalne twory, hydatody, znajdujące się na brzegach lub na końcu liścia w miejscach zakończenia wiązek przewodzących; gutacja jest wynikiem działania parcia korzeniowego; gutacja występuje np. u nasturcji, zbóż, roślin obrazkowatych, a także u grzybów.

HISTOPLAZMOZA

[gr.] Drożdżyca, choroba wywoływana przez grzyb Histoplasma capsulotum; zarazki znajdują się w glebie, głównie zanieczyszczonej odchodami niektórych ptaków; zwykle przebiega bezobjawowo; w przypadkach objawowych występuje najczęściej zapalenie płuc i niekiedy liczne rozsiane nacieki w płucach, o przebiegu przewlekłym i wyniszczającym; ostra, rozsiana postać histoplazmozy charakteryzuje się zmianami w płucach, przypominającymi prosówkę gruźliczą, powiększeniem wątroby i żółtaczką, powiększeniem węzłów chłonnych i niedokrwistością (może spowodować zgon).

HYMENOFOR

[gr.] Część owocnika grzybów wyższych, na którego powierzchni występuje warstwa zarodnikująca (obłócznia); hymenofor może być zbudowany z pionowych rurek wysłanych wewnątrz warstwą hymenialną - hymenofor rurkowaty (np. u borowika, maślaka, podgrzybków), z promienisto ułożonych blaszek - hymenofor blaszkowaty (np. u pieczarki, muchomora), z kolczastych wyrostków - hymenofor kolczasty (np. u kolczaka), lub hymenofor gładki, występujący na owocnikach walcowatych, maczugowatych (np. u goździeńca).

KANDYDOZA

[łac.] Drożdżyca skóry, błon śluzowych, także narządów wewnętrznych (płuc, jelit), wywoływana przez grzyb Candida albicans (lub rzadziej inne gat. rodzaju Candida), normalnie saprofitujący na skórze i śluzówkach; powstaje najczęściej w przebiegu cukrzycy, wyniszczeniu w następstwie długotrwałego stosowania antybiotyków, leczenia immunosupresyjnego i kortykosteroidami; najczęstszym umiejscowieniem są: jama ustna, srom i pochwa, wały paznokciowe, fałdy skórne.

KOKCIDIOIDOMYKOZA

Choroba wywołana przez grzyb Coccidioides immitis; różnego typu zmiany w płucach; przebieg przypomina uogólnioną gruźlicę płuc.

KONIDIA

[łac. < gr.] Zarodniki (głównie workowców i grzybów niedoskonałych) powstające nie w zarodni, lecz wegetatywnie przez odcinanie komórek na końcach strzępek grzybni.

KRASNOROSTY

Klasa beznaczyniowych roślin wodnych, zaliczana do glonów; około 4,5 tys. gatunków, najczęściej morskich, w regionach podzwrotnikowych; plecha czerwona lub fioletowa (barwnik fykoerytryna, karotenoidy); długość zwykle do 0,5 m; niektóre gatunki jadalne (np. szkarłatnica), inne dostarczają agaru, jodu, karagenu, uczestniczą w powstawaniu złóż wapiennych (np. litotamnion).

KRYPTOKOKOZA

[gr.] Rodzaj drożdżycy wywołanej przez grzyb Cryptococcus neoformans bytujący w glebie (znajdowane też w mleku i kale gołębi); umiejscawia się najczęściej w ośrodkowym układzie nerwowym (objawy przypominające gruźlicę płuc) człowieka.

MIKOLOGIA

[gr.] Mykologia, dział botaniki; nauka o grzybach.

MIKORYZA

[gr.] Współżycie grzybów z korzeniami roślin wyższych; oba organizmy czerpią korzyści (wymieniają substancje odżywcze); rozwój wielu gatunków roślin (np. wrzosu, storczyka) zależy od obecności odpowiedniego gatunku grzyba; mikoryzę odkrył (1880) Polak, F. Kamiński.

MIKOTOKSYNY

Mykotoksyny, metabolity wytwarzane przez niektóre grzyby, np. pleśnie, wykazujące działanie toksyczne dla ludzi, zwierząt, roślin; do mikotoksyn o właściwościach rakotwórczych należą występujące na żywności aflatoksyny, także o właściwościach teratogennych - patulina (na psujących się owocach, warzywach).

MIKOZY

Mykozy, najliczniejsze (około 90%), infekcyjne choroby roślin uprawnych, wywołane przez pasożytnicze grzyby.

MIKSAMEBA

[gr.] biol. Pełzak, nieobłoniona komórka śluzowców; powstaje z haploidalnej pływki, może wykonywać ruchy pełzakowate; miksameby mogą dzielić się, a w odpowiednich warunkach miksameby i pływki łączą się, kopulują, dając początek fazie diploidalnej; diploidalne miksameby zlewają się i tworzą wielojądrową śluźnię (plazmodium).

MUSKARYNA

[łac.] farm. Alkaloid występujący głównie w niektórych grzybach trujących, np. muchomorze czerwonym, strzępiaku ceglastym; pobudza receptor cholinergiczny (dlatego zwany receptorem muskarynowym) m.in. w układzie przywspółczulnym; objawami stosunkowo rzadko zdarzającego się zatrucia muskaryną są wymioty, bóle brzucha, biegunka, pocenie, spadek ciśnienia krwi, zwolnienie czynności serca.

NUKLEOID

[łac.] biol. Obszar protoplastu u bakterii i sinic, na którym występuje cząsteczka kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA), zwana genoforem; odpowiednik jądra komórkowego u eukariontów.

OBŁÓCZNIA

bot. Hymenium, warstwa, w której wytwarzane są zarodniki w owocnikach grzybów wyższych; występuje także u porostów; składa się z worków (u workowców) lub podstawek (u podstawczaków) i płonnych strzępek, tzw. wstawek (parafiz), między workami lub płonnych komórek o zgrubiałej ścianie komórkowej, tzw. rozwierek (cystyd), między podstawkami; obłócznia rozwija się najczęściej w części owocnika zwanej hymenoforem, niekiedy bezpośrednio na zwartej grzybni.

OKRZEMKI

Jednokomórkowe glony okryte krzemionkową skorupką o charakterystycznej ornamentacji; około 10 tys. gatunków; tworzą plankton i bentos wód słodkich i słonych; skorupki okrzemków są składnikiem dolomitu i ziemi okrzemkowej.

OWOCNIK

Nadziemna zbita grzybnia u grzybów wyższych (workowców i podstawczaków); zawiera warstwę produkującą zarodniki (u kapeluszowych rurki, blaszki, kolczaste wyrostki).

PASOŻYTNICTWO

Forma współżycia 2 gatunków organizmów, jeden z partnerów (żywiciel) jest wykorzystywany przez drugiego (pasożyta); pasożyt żyje na powierzchni ciała żywiciela (pasożytnictwo zewnętrzne) lub w jego ciele (pasożytnictwo wewnętrzne); pasożyt jest związany z żywicielem okresowo (pasożytnictwo czasowe) lub stale (pasożytnictwo stałe, obligatoryjne); pasożytami są np. tasiemce, przywry, wszy, liczne pasożytnicze organizmy.

PASOŻYTNICZE ORGANIZMY

bot. Organizmy cudzożywne (heterotroficzne), czerpiące pokarm (asymilaty i wodę) z żywych organizmów (pasożytnictwo); głównie bakterie i grzyby, a z roślin kwiatowych np. raflezja lub kanianka; rośliny półpasożytnicze, np. jemioła, same asymilują, a z innych roślin czerpią wodę z solami mineralnymi.

PENICYLINY

Grupa antybiotyków o zbliżonej budowie, wytwarzanych przez grzyby z rodzaju Penicillium; działają bakteriobójczo zwłaszcza na drobnoustroje Gram-dodatnie; rozróżnia się penicyliny naturalne (np. benzylpenicylina) oraz penicyliny półsyntetyczne (np. ampicylina).

PLAZMODIUM

[łac.gr.] biol.. Śluźnia, wielojądrowa masa protoplazmatyczna (komórczak) roślinna lub zwierzęca; powstaje wskutek podziałów jąder, którym nie towarzyszą podziały cytoplazmy, zwłaszcza u śluzowców.

PLECHA

Jednokomórkowe lub złożone z wielu nie zróżnicowanych komórek ciało roślin (plechowców) nie wytwarzających korzenia, łodygi i liści; formy plech: nitkowate, blaszkowate lub rurkowe.

PLECHOWCE

Organizmy zarodnikowe, których ciało wegetatywne stanowi plecha; niektóre bakterie (głównie promieniowce), śluzowce, glony, grzyby, porosty.

PLEŚNIAKI

Mucor, rodzaj pospolitych, głównie saprofitycznych grzybów z grupy glonowców; rozmnażanie bezpłciowe przez zarodniki, płciowe przez zygospory; pleśniak biały, Mucor mucedo, rozwija się na nawozie, pleśniak groniasty, Mucor racemosus na produktach mącznych i w glebie (uczestniczy w tworzeniu próchnicy).
Także dawna nazwa wszystkich glonowców

PLEŚNIE

Potoczna nazwa wielu saprofitycznych grzybów z różnych grup systematycznych (np. pleśniak, pędzlak, kropidlak, sierpik); ich grzybnia rozwija się na różnych substancjach organicznych (np. pokarmach roślinnych, nawozie, skórze), pokrywając je gęstym, białym lub barwnym kożuszkiem (zjawisko pleśnienia); niektóre gatunki i odmiany tzw. pleśni szlachetnych (np. pędzlaków, kropidlaków) stosuje się w technologii żywności (np. przez zaszczepienie w serowarstwie, winiarstwie); pleśnie stosuje się też do produkcji antybiotyków, np. penicyliny.

PŁYWKA

bot. Zoospora, organ bezpłciowego rozmnażania się glonów, śluzowców i grzybów niższych (głównie wodnych); nieobłoniona, zwykle haploidalna komórka powstająca w zarodniach pływkowych (zoosporangiach), poruszająca się w wodzie za pomocą wici lub rzęsek; po odrzuceniu wici wyrasta w nowy organizm.

PODSTAWCZAKI

Klasa grzybów rozmnażających się za pomocą zarodników podstawkowych (basidiospory); około 20 tys. gatunków na całej kuli ziemskiej; grzybnia wielokomórkowa; należą tu grzyby kapeluszowe (tworzące często mikoryzę z drzewami leśnymi), rdzawnikowe (np. rdza źdźbłowa), głowniowe.

POROSTY

Kosmopolityczne rośliny niższe zbudowane z komórek glonów (sinic, zielenic) i grzybów (przeważnie workowców); plecha krzaczasta, skorupiasta lub liściasta; rozmnażają się za pomocą zarodników lub cząstek plechy (bezpłciowo); ponad 20 tys. gatunków; rozprzestrzeniają się głównie w miejscach nieurodzajnych (skały, drzewa), są bardzo wytrzymałe na suszę i chłód (rośliny pionierskie); jadalne, lecznicze.

PRAGRZYBY

Archimycetes, dawna nazwa klasy grzybów na bardzo niskim szczeblu rozwoju, obecnie zaliczanych głównie do glonowców; ponad 150 mikroskopijnych gatunków, wodnych i lądowych, wewnątrzkomórkowych pasożytów roślin wyższych (np. rak ziemniaczany), glonów i grzybów wodnych.

PROTOPLAZMA

[gr.] Protoplast, nazwa materii żywej tworzącej komórki; z niej są zbudowane jądra komórkowe i cytoplazma.

PRZETRWALNIKI

bot. Organy rozmnażania wegetatywnego plechowców, powstające w warunkach niekorzystnych dla rozwoju rośliny; zwykle osłonięte grubą błoną, zawierają substancje zapasowe; przystosowane do przebycia okresu spoczynkowego np. w wysokiej lub niskiej temperaturze albo w suszy.

SAPROFITY

[gr.] Roztocza, cudzożywne rośliny, grzyby i liczne bakterie odżywiające się martwą substancją organiczną (np. niektóre storczyki).

SINICE

Sinozielone samożywne glony jednokomórkowe, kolonijne (często w otoczkach śluzowych) lub tworzące prymitywne, nitkowate plechy; około 150 gatunków; żyją w wodzie i miejscach wilgotnych (tworzą zakwity); w symbiozie z grzybami tworzą porosty.

SKLEROTY

[gr.] bot. Sklerocja, przetrwalniki niektórych grzybów wyższych, zbudowane ze ściśle splecionych strzępek; pozwalają organizmowi przetrwać nie sprzyjające warunki; w odpowiednich warunkach wytwarzają owocniki lub grzybnię, np. sporysz buławinki czerwonej.

SPRZĘŻNICE

Jednokomórkowe lub wielokomórkowe nitkowate glony (około 6 tys. gatunków); w komórkach wielkie chloroplasty (wstęgi, gwiazdy); występują głównie w zbiornikach słodkowodnych; rozmnażanie płciowe przez koniugację.

STROCZEK

Serpula (Merulius), rodzaj grzybów występujących na drewnie (które rozkładają i niszczą); grzybnia tworzy puszyste naloty, pajęczynowate błonki lub sznury; owocniki galaretowate lub mięsiste, płaskie; najbardziej rozpowszechniony jest stroczek łzawy, grzyb domowy właściwy, Serpula (Merulius) lacrymans, o watowatej grzybni i mięsistych owocnikach.

ŚLUZOWCE

Grupa organizmów bezchlorofilowych, wykazujących cechy zarówno roślin, jak i zwierząt; znanych jest ponad 50 rodzajów śluzowców, obejmujących około 450 gatunków, w tym wiele kosmopolitycznych; stadium wegetatywne stanowi śluźnia, z której powstają ciała owocowe (pierwoszczowocnie, zrosłozarodnie lub zarodnie pojedyncze), wytwarzające obłonione, haploidalne zarodniki; z kiełkujących zarodników wydostaje się protoplast, który wytwarzając wić przeobraża się w nieobłonioną pływkę; po kilku podziałach pływki tracą wici i przekształcają się w pełzaki (miksameby); kopulacja zachodzi w stadium pływek lub pełzaków zygota daje początek śluźni, często żywo zabarwionej. Śluzowce odżywiają się saprofitycznie lub w sposób podobny do zwierząt; występują na rozkładającej się substancji organicznej, butwiejącym drewnie, ściółce leśnej, w glebie, na torfowiskach i odchodach zwierząt roślinożernych; mają zdolność przeżywania w bardzo trudnych warunkach środowiska; pływki lub pełzaki pokrywają się wówczas błoną i tworzą tzw. mikrocysty, śluźnia zaś rozpada się na części, które wysychają i twardnieją, tworząc tzw. skleroty, zwane też makrocystami (w tym stadium mogą przeżyć wiele lat).

WORKOWCE

bot. Klasa grzybów (około 30 tys. gatunków), rozmnażających się za pomocą zarodników workowych (askospory) i zarodników konidialnych; grzybnia wielokomórkowa; pasożytnicze (np. buławianka czerwona, mączniaki) lub saprofityczne (np. smardze, trufle); niektóre są wykorzystywane w przemyśle fermentacyjnym, farmaceutycznym (np. drożdże, kropidlaki, pędzlaki).

ZARODNIA

Sporangium, organ bezpłciowego rozmnażania się roślin zarodnikowych i grzybów, wytwarzających zarodniki; wyrasta zwykle na sporoficie; u glonów, śluzowców i grzybów wodnych ma postać jednokomórkowej zarodni pływkowej, w której powstają pływki; u grzybów wyższych zarodnie powstają ze szczytowej komórki strzępki, a zarodniki są nieruchome; u workowców zarodnia ma postać tzw. worka, u mszaków puszki; zarodnia paprotników składa się z jedno- lub wielowarstwowej ścianki oraz tkanki sporogenicznej; zarodnie często są osadzone na trzonku, zwanym sporangialnym, i mają specjalne, higroskopijne urządzenia (w postaci pierścienia lub grupy komórek) do rozsiewania zarodników.

ZARODNIKI

Spory, komórki służące do bezpłciowego rozmnażania się roślin zarodnikowych i grzybów; zazwyczaj są haploidalne, ich powstawanie poprzedza podział redukcyjny jądra komórek macierzystych sporofitu; zarodniki kiełkując dają początek gametofitowi; zarodniki mogą powstawać wewnątrz komórki macierzystej (w zarodniach), jako tzw. endospory, lub na zewnątrz organizmu macierzystego tzw. egzospory (np. konidia); niekiedy tworzą się zarodniki przetrwalnikowe (np. u glonowców) lub ruchliwe, opatrzone wiciami pływki; zarodniki rozprzestrzeniają się za pośrednictem wody, wiatru, owadów lub mechanicznie, np. przez wyrzucanie z zarodni.

ZIELENICE

Glony jedno- lub wielokomórkowe o dużej różnorodności kształtów, głównie słodkowodne; pospolite w wodach słodkich, morzach oraz miejscach wilgotnych; należą tu toczki, wstężnice, gałęzatki i ramienice; dostarczają jodu; pasza, pożywienie.